Xu hướng thiết kế mặt tiền đạt chuẩn quốc tế cho đô thị phản ánh trình độ quản lý, năng lực thiết kế và đặc trưng về tự nhiên – kinh tế – văn hóa – xã hội của một khu vực. Hiện có nhiều xu hướng tổ chức không gian công cộng trên thế giới, trong đó nổi bật nhất là sáu xu hướng: Sinh thái hóa, Quốc tế hóa, Bản địa hóa, Công nghệ hóa, Đa năng hóa và Linh hoạt hóa. Bài viết này phân tích ba xu hướng đang định hình kiến trúc đô thị toàn cầu: quốc tế hóa, bản địa hóa và công nghệ hóa – những xu hướng đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều nơi trên thế giới nhưng còn tương đối mới ở Việt Nam.
Hội chợ thương mại quốc tế EXPO năm 2020 tại Dubai (Các Tiểu Vương quốc Ả-rập Thống nhất – UAE)*Hội chợ thương mại quốc tế EXPO 2020 tại Dubai – biểu tượng của xu hướng quốc tế hóa trong thiết kế đô thị*
Quốc tế hóa trong thiết kế không gian công cộng
Quốc tế hóa đã thâm nhập vào nhiều lĩnh vực kinh tế – xã hội ngày nay như giáo dục với việc quốc tế hóa chương trình đào tạo và bằng cấp, trong khoa học kỹ thuật với việc quốc tế hóa các hoạt động nghiên cứu khi có sự tham gia của nhiều đối tác đến từ nhiều quốc gia khác nhau, trong luật pháp với những tranh chấp liên quan đến nhiều quốc gia, cần sự phân xử khách quan và công bằng của một đơn vị đóng vai trò trọng tài và có sự giám sát của thế giới, hoặc trong truyền thông với những vấn đề có tính toàn cầu, đòi hỏi sự chung tay hành động của nhiều quốc gia, chẳng hạn như các biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, bảo vệ nguồn nước và tài nguyên thiên nhiên, phòng chống đại dịch.
Trong thiết kế đô thị, nhất là thiết kế không gian công cộng, quốc tế hóa nảy sinh như một nhu cầu tất yếu của thời đại toàn cầu hóa và hội nhập sâu rộng. Các thành phố định hướng trở thành “đô thị toàn cầu”, nếu không phải vì kinh tế hay thương mại thì cũng hướng tới văn hóa hoặc nghệ thuật. Dù đi theo lộ trình nào, các đô thị ấy đều rất chú trọng xu hướng thiết kế mặt tiền đạt chuẩn quốc tế cho đô thị và thường tìm mọi giải pháp để đạt được mục đích đó một cách tối đa. Các nước tiên tiến, do hội tụ đủ điều kiện và tiềm lực nên đã đi trước một bước, theo sau với khoảng cách vài thập niên là một số quốc gia có nền kinh tế mới nổi (UN Habitat, 2004).
Cũng theo UN Habitat, quá trình quốc tế hóa và toàn cầu hóa là cặp song sinh. Toàn cầu hóa nếu được tiếp nhận, thậm chí được chào đón trong bối cảnh một quốc gia mở cửa với quốc tế, sẽ đa dạng hóa văn hóa đô thị và trong những trường hợp thành công còn làm giàu thêm vốn văn hóa của đô thị ấy. Còn ngược lại, nếu tình hình không khả quan, đặc biệt đối với những quốc gia chậm hội nhập và có nền tảng văn hóa không đủ vững chắc, có thể gây ra sự sợ hãi trước ảnh hưởng tích cực song lại quá mạnh mẽ khi xâm nhập, đi đôi với khả năng xáo trộn và va chạm về ý thức hệ, kèm theo thái độ “dè chừng” và “phòng thủ” về văn hóa.
Tiếp cận với nhiều hình ảnh mới mẻ hơn mang tính đại diện bắt nguồn từ một hoặc một số quốc gia khác cũng làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của người dân đô thị. Khi yếu tố văn hóa ngoại nhập đủ sức hấp dẫn và thuyết phục sẽ khuyến khích cư dân trở thành những người tiêu dùng đa văn hóa, bao dung hơn với những yếu tố thoạt đầu có thể tương đối xa lạ trong cộng đồng nhưng với thời gian và sự chuyển biến nhận thức xã hội sẽ dần trở nên quen thuộc, thậm chí còn trở thành một phần hương vị của cuộc sống. Những yếu tố “ngoại” hay “quốc tế” đó góp phần định hình những giá trị mới của cuộc sống đương đại, hình thành nên một lối sống mới, thông thường được giới trẻ đón nhận trước khi được các thành phần khác trong xã hội chấp nhận.
Về mặt thiết kế đô thị, các không gian công cộng cũng từng bước biến đổi, có thể đẹp hơn hoặc không, tùy thuộc vào năng lực lựa chọn và thẩm định của chính quyền, giới chuyên môn và cộng đồng từng nơi, song điều chắc chắn là sự biến đổi không gian đó trong đại đa số các trường hợp luôn theo sát sự phát triển kinh tế và nhận thức xã hội.
EXPO – biểu tượng quốc tế hóa trong thiết kế đô thị
EXPO là tên của một hội chợ thương mại quốc tế thường niên, mỗi năm có một thành phố đăng cai. Đó là cơ hội kinh doanh lớn cho quốc gia chủ nhà, cũng là dịp các quốc gia tham dự xúc tiến thương mại và quảng bá văn hóa của mình. Bản thân EXPO là một tên hiệu được quốc tế hóa từ những năm 1990. Mỗi thành phố đăng cai tổ chức thường đầu tư nhiều vào công tác chuẩn bị địa điểm.
Trong số rất nhiều cách thức thể hiện, bốn chữ trong từ EXPO được cắt khổ lớn đi kèm với bốn chữ số chỉ năm tổ chức và có thể kèm theo một vài chi tiết trang trí nhấn nhá được khai thác theo hướng nghệ thuật sắp đặt khá phổ biến trên đường phố, tại các quảng trường trong thành phố, ngoài không gian xung quanh địa điểm diễn ra sự kiện. Cùng một chủ đề, nhưng mỗi thành phố có một cách làm khác nhau và phương án tạo hình chính thức để triển khai rộng rãi được phê duyệt trên cơ sở đối chiếu với các mẫu thiết kế tạo hình của những năm trước để tránh trùng lặp.
Ví dụ trong hình ảnh trên là vật phẩm trang trí không gian trước khu triển lãm EXPO 2020 tại Dubai – Các Tiểu Vương quốc Ả-rập Thống nhất (UAE). Màu được chọn cho chữ và số là xanh cỏ – loại cây trồng đặc hữu của xứ sở sa mạc Tây Á. Ban đêm, khi được chiếu sáng nhân tạo, ánh sáng xanh của logo này rất dễ nhận biết và làm dịu mắt người quan sát.
Mã QR – ngôn ngữ thiết kế toàn cầu
Mã QR được sử dụng rộng rãi trong thương mại điện tử trên thế giới, cũng tương tự như mã vạch in trên hàng hóa, và có nhiều ứng dụng khác trong cuộc sống hàng ngày, mới đây nhất là trong công tác phòng chống dịch bệnh Covid-19 trên phạm vi toàn cầu. Mã QR được cấp cho mỗi cá nhân là chứng nhận đã tiêm chủng vắc-xin phòng dịch và người dân khi đến chỗ công cộng buộc phải quét mã QR mới được cho phép vào.
Trong thiết kế không gian công cộng, mã QR cũng là cảm hứng để các nhà thiết kế sử dụng một cách sáng tạo trên các bề mặt, chẳng hạn như mặt sân, mặt đường công trình hay một tác phẩm nghệ thuật trang trí trong công viên.
