Dự án không gian công cộng bền vững cho đô thị đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng sống đô thị và thúc đẩy sự phát triển bền vững. Theo Project for Public Spaces (2009), một không gian công cộng chất lượng cao cần đáp ứng bốn tiêu chí: khả năng tương tác xã hội, công năng và hoạt động đa dạng, sự tiện nghi và hình ảnh đô thị, cùng khả năng tiếp cận và kết nối. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa nhanh chóng, không gian công cộng trở thành yếu tố quyết định sức hấp dẫn của thành phố đối với nhà đầu tư và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Sông Sài Gòn với tiềm năng phát triển không gian công cộng ven sông
Vai trò của không gian công cộng trong đô thị đáng sống
Không gian công cộng là nền tảng của đời sống văn hóa – xã hội đô thị. Mike Douglass xác định ba thành tố cốt lõi của thành phố sống tốt: phát triển cá nhân toàn diện (việc làm, y tế, giáo dục, an sinh xã hội), môi trường sống lành mạnh (không khí, đất, nước sạch, quản lý chất thải hiệu quả), và đời sống văn hóa – xã hội năng động với sự tham gia của cộng đồng.
Theo WHO, tiêu chuẩn khuyến nghị về không gian xanh đô thị là 9m²/người. Tuy nhiên, Hà Nội hiện chỉ đạt khoảng 2.1m²/người, cho thấy khoảng cách lớn giữa thực tế và tiêu chuẩn quốc tế. Không gian công cộng không chỉ cải thiện chất lượng không khí và điều hòa nhiệt độ, mà còn là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa – xã hội, tạo nên bản sắc đặc trưng của từng đô thị.
Giá trị đặc biệt của không gian công cộng thể hiện ở ba khía cạnh: chính trị (nơi tập hợp thể hiện ý chí cộng đồng), kinh tế – xã hội (nền tảng hệ thống dịch vụ nuôi dưỡng vận động đô thị), và văn hóa (tăng cường gắn kết cộng đồng, tạo nét đặc trưng thành phố).
Không gian công cộng và thành phố sáng tạo
Kinh nghiệm Singapore cho thấy các đô thị đang đối mặt với thách thức phức tạp, đòi hỏi giải pháp sáng tạo để hóa giải. Theo Landry và Bianchini, thành phố sáng tạo là nơi con người với tính sáng tạo trở thành tài nguyên quan trọng, tạo ra của cải cho xã hội, không chỉ ưu tiên tầng lớp sáng tạo mà còn biết tận dụng sự sáng tạo từ mọi tầng lớp để xây dựng bản sắc riêng biệt.
Jane Jacobs nhấn mạnh thành phố sáng tạo cần sự đa dạng của ba yếu tố: không gian xây dựng và kiến trúc, các mối quan hệ và tương tác xã hội, cùng sự phong phú về quy mô và hoạt động kinh tế. Bà phản đối việc loại bỏ các hoạt động được coi là không phù hợp, vì điều đó ảnh hưởng đến sự đa dạng vốn có của đô thị. Tất cả các hoạt động đang tồn tại trên một con phố, dù lộn xộn, vẫn tạo nên bản “ballet đường phố” – nét cần thiết để tạo ra thành phố sáng tạo đúng nghĩa.
Đường Nguyễn Huệ TP.HCM – mô hình không gian công cộng đô thị thành công
Đặc trưng của thành phố sáng tạo là 3T: Technology (Công nghệ), Talent (Tài năng) và Tolerance (Khoan dung). Không gian công cộng chất lượng cao là yếu tố then chốt để giữ chân và thu hút nguồn nhân lực tài năng, từ đó thúc đẩy sự phát triển sáng tạo của đô thị.
Thực trạng không gian công cộng tại TP.HCM
Không gian công cộng chính quy
Không gian công cộng chính quy tại TP.HCM bao gồm ba lớp chính: không gian xanh (công viên, vườn dạo, vườn cộng đồng), không gian dân sự (quảng trường, phố đi bộ), và không gian mặt nước – bờ (hệ thống sông ngòi, kênh rạch, dải không gian dọc bờ).
Thách thức lớn nhất là mạng lưới không gian công cộng chưa đạt yêu cầu về số lượng và diện tích, không đủ phục vụ sự phát triển dân số nhanh. Phần lớn không gian công cộng hiện hữu đang xuống cấp, bị xâm chiếm hoặc cho thuê kinh doanh. Đặc biệt thiếu vắng không gian vui chơi cho trẻ em. Khoảng cách lớn trong phân bố và sử dụng không gian công cộng ở các tiểu vùng đô thị khác nhau: khu trung tâm được đầu tư chăm sóc và sử dụng nhiều với mật độ cao, trong khi các khu vực khác đang xuống cấp nặng nề.
Khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng là ngoại lệ với không gian công cộng khá phong phú, đa dạng, góp phần nâng cao chất lượng sống của cư dân và là nơi hình thành cộng đồng nhân văn.
Thiếu vắng quảng trường trung tâm và phố đi bộ dẫn đến sự kết nối lỏng lẻo giữa các không gian công cộng, biến chúng thành những không gian rời rạc. Gần đây, thành phố đã xây dựng quảng trường tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh đối diện với trụ sở UBND TP và đường Nguyễn Huệ, trở thành quảng trường nối dài và phố đi bộ. Trong tương lai, khi xây hầm ở giao lộ Tôn Đức Thắng – Nguyễn Huệ, phố đi bộ có thể kéo dài tới công viên Bạch Đằng qua cầu đi bộ vượt sông Sài Gòn tới công viên bờ sông Thủ Thiêm và quảng trường trung tâm.
Việc hướng dụng mặt nước và bờ bị mờ nhạt do bờ thiết kế không hợp lý, ngăn cách các hoạt động văn hóa xã hội gắn với mặt nước. Kênh rạch còn bị lấn chiếm và ô nhiễm nghiêm trọng. Sau khi di dời Tân Cảng, nhà máy Ba Son và cảng Sài Gòn để phát triển các dự án cao ốc, cần dành đất để làm công viên bờ sông phục vụ đời sống cộng đồng. Phía Thủ Thiêm đối diện cũng sẽ xây dựng công viên bờ sông. TP.HCM là đô thị sông nước nên sự kết hợp giữa cây xanh và mặt nước để tạo nên dòng sông cảnh quan sinh thái bên trong thành phố sẽ là cơ sở để nối dài và mở rộng vượt sông các “phố ven sông” từ trung tâm Q1, càng làm đậm nét hơn bản sắc văn hóa “đô thị sông nước”.
Không gian công cộng phi chính quy
Trong khi không gian công cộng chính quy đã hiện rõ trong đời sống thị dân, một không gian phi chính quy trên thực tế đã tồn tại từ trước, phát triển song song và cực kỳ phong phú. Thường những không gian này không được thiết kế và không có chức năng chính là không gian công cộng như các khu đất trống chưa được xây dựng, đường phố và vỉa hè.
Đặc biệt là “vỉa hè”, nó không chỉ mang chức năng đi bộ mà còn tấp nập những quán cóc, những người ngồi thư giãn ngắm phố phường. Trên khắp các ngõ, góc nhỏ nhất của thành phố, không gian công cộng được kết nối với không gian riêng tư bằng những vỉa hè. Cuộc sống trên đường phố và hè phố chưa bao giờ nhàm chán và nó làm cho bộ mặt thành phố trở nên “sinh động” hơn.
TS Annette Kim, Viện Công nghệ Massachusetts (Mỹ), sau khi khảo sát các vỉa hè tại 6 phường trung tâm ở TP.HCM cho rằng: “Không gian đô thị sống động của TP.HCM có thể có nhiều điều cho thế giới học hỏi. Chính những vỉa hè khiêm nhường mới là không gian công cộng quan trọng nhất, nơi mà mọi người sử dụng gặp gỡ tương tác với nhau hàng ngày. Vỉa hè cũng là nơi giúp rất nhiều người kiếm sống, đồng thời mang lại lợi ích cho xã hội”.
Hiện nay ở TP.HCM vỉa hè, không gian công cộng không chính quy lại chính là nơi diễn ra các hoạt động của nền “kinh tế không chính thức”, để nâng cao chất lượng sống cho người nghèo đô thị, người nhập cư. TS Susan & TS Norman Fainstein (Mỹ) cho rằng: “Ở TP.HCM trên phố có nhiều hoạt động, điều đó là rất tốt. Nhưng điều quan trọng là duy trì được nếp sống đó cùng lúc chấp nhận những đầu tư để kinh tế phát triển và cải thiện nó để không hủy hoại thành phố. Những đường phố (có nhiều hoạt động như thế này) là những phố làm cho thành phố trở nên thú vị khiến mọi người muốn sống ở đó”.
Hướng phát triển không gian công cộng bền vững
Để phát triển cách mạng công nghiệp 4.0 và thúc đẩy các chiều kích tăng trưởng, hướng đến phát triển đô thị sáng tạo, TP.HCM đã khởi đầu từ khu công nghệ cao Quận 9. Khu công nghệ cao TP.HCM (diện tích khoảng 700 ha) phải là một cực tăng trưởng của TP.HCM và cả của Vùng, nơi đây sẽ đóng góp quan trọng vào việc phát triển cách mạng công nghiệp 4.0, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp của cả vùng và trở thành Thung lũng Silicon của Việt Nam.
Chiến lược phát triển đô thị sáng tạo ở TP.HCM phải là xây dựng đô thị thông minh và xanh, trong đó có các không gian công cộng có chất lượng. Giữ gìn và phát triển không gian công cộng đô thị là vấn đề quan trọng vì nó liên quan trực tiếp tới chất lượng cuộc sống, tới sức khỏe thể chất và tinh thần của người dân.
Không gian công cộng còn là yếu tố tạo nên “nét độc đáo và bản sắc” của một thành phố, là yếu tố nối kết cộng đồng và làm cho người dân gắn bó với thành phố, với nơi ở của mình hơn. Do vậy thành phố sẽ có sức hấp dẫn, lưu giữ và thu hút được người tài, cùng với trí tuệ của cộng đồng, thành phố sẽ trở nên sáng tạo hơn.
Dự án không gian công cộng bền vững cho đô thị không chỉ cải thiện chất lượng sống mà còn là nền tảng để xây dựng thành phố sáng tạo, nơi con người và cộng đồng phát triển toàn diện trong môi trường đô thị lành mạnh và bền vững.
Bài viết dựa trên nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Đăng Sơn – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng, cập nhật năm 2026
Ngày cập nhật gần nhất Tháng 3 10, 2026 by alplixil
